چرا آنتی بیوتیک های موثر تازه تولید نمیشوند؟

  • زمان : ۹۴/۹/۱۱،‏ ۱:۵۰
  • نمایش : ۱٬۲۲۸ دفعه
  • موضوع : رازنامه

ترس از بیماری های همه گیر(اپیدمیک) و گسترش آنها همیشه با انسانها همراه بوده است. دوران قرون وسطا نمونه های متنوعی از بیماری های همه گیر(و سرآمدشان، طاعون)  در میان جوامع بشری جولان داده اند.در دوران معاصر هم  چندباری کابوس بیماری های همه گیر بر فراز شهرها و جوامع بشری به پرواز درآمد و ناقوس حزن انگیز مرگهای پرتعداد ، به صدا درآمد(همه گیری سارس که از سال ۲۰۰۲ م آغاز شد و از چین تا آمریکای شمالی را در برگرفت را یادتان هست؟) ( این منبع )
بیشتر نمونه های بیماری های همه گیر، بیماریهای واگیردار باکتریال هستند(هر چند نمونه های ویروسی و ...هم وجود دارد)برای همین در نگاه نخست به نظر می آید که با درمانهای آنتی بیوتیکی میتوان این مشکل را حل کرد و از دردسرهایش خلاص شد، اما به نظر  این ایده خیلی ساده انگارانه است...باکتریها انگار هوشمندانه ترین راه را انتخاب میکنند. آنها مقاومت آنتی بیوتیکی را انتخاب میکنند و به اجرا در می آورند. آنها میتوانند با روشهای متفاوتی در برابر آنتی بیوتیکها مقاومت کنند و به این ترتیب میتوانند راحتتر شایع شده و در جهان ،بیماری های اپیدمیک راه بیاندازند.


نمونه ی ای کولای E-Coli
بهانه ی اصلی این نوشته ، گزارشی است که در چین یافت شده و بعد دانشمندان اروپایی و آمریکایی هم آن را تایید کرده اند. نمونه ای از باکتری بسیار مشهور و کارآمد و البته خطرناکی به نام اشریشیا کولای که با نام مختصر ای کولای شناخته میشود و به همه ی آنتی بیوتیک های شناخته شده ی حال حاضر در دنیا مقاومت نشان میدهد و بی مهابا میتواند ژن خود را منتقل کرده و گسترش یابد. این موضوع آنچنان اهمیت دارد که از آن با عنوان آخرالزمانِ آنتی بیوتیک ها نام میبرند. شاید به دلیل حوادث تروریستی پاریس و جنگ با داعش خبر این گونه باکتری در هیاهوهای خبری گم شده باشد. اما خطر این باکتری خیلی بزرگتر و وحشتناکتر از آن است که بتوان از کنارش به اسانی گذر کرد.ژنی که این باکتری با خود حمل کرده و باعث مقاومتش شده است به راحتی از یک باکتری به باکتری دیگر منتقل شده و تکثیر میشود. از سوی دیگر حتی به نظر می آید که بین گونه های مختلف ای کولای هم منتقل میشود . به همین دلیل ژنMCR-1  ژن خطرناکی محسوب میشود. ژنی که شاید سرنوشت بشریت را خیلی قبلتر از گرمایش جهانی و تغییر اقلیم و برخوردهای سهمگین شهابسنگی و … تغییرات اساسی بدهد. ( این منبع و این یکی )
اکنون پرسش مهم این است که چرااکنون با سطح بالایی از توان تکنولوژیک و علمی نمیتوانیم به  تحقیقات دارویی در زمینه ی آنتی بیوتیک ها که تا پیش از این بارها و بارها توانسته است انسان را از شر اپیدمی های بزرگ و خطرناک برهاند ، دل خوش کنیم و امیدوار باشیم؟

نگاهی به تاریخ
پیش از آنکه به پرسش فوق پاسخ بدهم بیایید نگاهی به گذشته بیاندازیم. از اواخر دهه ی ۳۰ میلادی که فلمینگ به نقش پنی سیلین  در توقف رشد باکتری ها پی برد و بعدا چاین و فلوری تحقیقات فلمینگ را پی گرفتند و  پنیسیلینی که امروزه میشناسیم را به جامعه پزشکی معرفی کردند، آنتی بیوتیک ها  نقش مهمی در کنترل عفونتها داشته اند. باکتری های زیادی را از میدان به در کرده ند و البته باکتری ها هم به سرعت به این پادزیستها واکنش نشان داده و مقاومت های دارویی سر و کله شان در مفاهیم پزشکی و فیزیولوژی پیدا شد.
اما در تمام آن دوران راه تحقیقات آنتی بیوتیک باز بود. در فاصله ی بین سالهای ۱۹۳۰ تا ۱۹۷۰ میلادی ، تحقیقات متنوع سازمانها و مراکز تحقیقاتی باعث شد کلاسها  و نسلهای متنوعی از آنتی بیوتیک ها تهیه و به بازار دارویی ارائه شوند و البته که  مقاومتهای اتی بیوتیکی هم یکی پس از دیگری سر و کله شان پیدا می شد. اما از یک تاریخ به بعد تحقیقات دارویی در زمینه ی آنتی بیوتیکها تقریبا متوقف شده است. از نیمه های دهه ی ۷۰ میلادی به بعد، نمونه های بسیار محدودی از آنتی بیوتیک های جدید تولید شده اند. و متاسفانه باکتری ها فرآیند ایجاد مقامت دارویی را ادامه داده اند.

تصویر۱- مروری تاریخی بر تولید آنتی بیوتیک های تازه و مقاومتهای آنتی بیوتیکی در طول زمان-    (منبع )

در دهه ی ۹۰ میلادی مقاومت آنتی بیوتیکی باکتریال حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد بوده است ، امروزه این عدد به حدود ۶۰ درصد در شرایط بیمارستانی رسیده است. برای همین بیماری ها و عفونتهای باکتریال به تدریج رشد پیدا کردند و همه گیر تر شدند و کنترل و درمانشان سخت و سخت تر شده است. از سوی دیگر مصرف بی رویه ی آنتی بیوتیکها هم به تشدید مقاومتهای باکتریایی انجامیده است .
هر دوی این عوامل دست به دست هم داده اند تا آینده ی نه چندان امیدوار کننده ای پیش رو داشته باشیم
و اکنون پرسش قبلی دوباره پرسیده میشود. چرا سازمانها و مراکز پژوهشی دارویی مثل سابق در امر پژوهش و گسترش تولیدلت آنتی بیوتیکی فعالیت نمیکنند؟

همیشه پای پول در میان است
شاید تیتر این بخش به نظرتان کمی آرتیستیک یا خیلی ژورنالیستی(از نوع زردش) به نظر بیاید. اما واقعیت همین است. کم شدن علاقه ی تحقیقات و توسعه ی تولید در این حوزه به مسایل مالی وابستگی عمیقی دارد...از همان اولین روزهای کشف آنتی بیوتیکها(پنیسیلین) بحث پول در میان بوده است. شاید برایتان جالب باشد که نخستین سرمایه گذاری در تحقیق و توسعه ی تولید پنیسیلین را بنیاد راکفلر تامین کرد ( این منبع ).هر چند بنیاد راکفلر چنین سرمایه گذاری هایی را بارها در حوزه های علم و فناوری انجام داده است ( این منبع )، اما طبیعی است که در تمام موارد فوق به فکر سرمایه و بازگشت آن بوده است.به عبارتی مصداق  همان مثل قدیمی است که هیچ گربه ای محض رضای خدا موش نمیگیرد.حالا مساله ی ماست...در سالهای اخیر سرمایه گذاری روی تولید و تحقیق و توسعه ی آنتی بیوتیکها صرفه ی اقتصادی ندارد.
به شکل میانگین برای تحقیق و توسعه ی هر داروی تازه(و آنتی بیوتیکها) حدود ۵ میلیارد دلار هزینه نیاز داریم .از آنجه که بر اساس آمارها و شرایط موجود حدود ۸۰ درصد داروهای تازه تولید شده  به بازار دارویی نرسیده و از دور خارج میشوند ، این هزینه برای یک داروی وارد شده به بازار دارویی به مراتب بیشتر و سنگین تر است.برای همین، مثل هر محصول تجاری دیگری ، شرکتهای دارویی ترجیح میدهند که محصولی را به بازار بفرستند که تیراژ تولیدی اش بیشترو بیشتر باشد. به عبارتی ترجیح شرکتهای دارویی این است که هزینه ی گزاف چندین میلیارد دلاری را روی دارویی انجام دهند که بتوانند تا مدتهای مدیدی آن را تولید کرده و روانه ی بازار کنند. نه اینکه مثل آنتی بیوتیکها پس از تولید شدن، به سرعت و به دلیل مقاومت آنتی بیوتیکی از رده خارج و به دردنخور محسوب گردند.
به همین دلایل است که شرکتهای دارویی ترجیح میدهند به جای پرداختن به تحقیق و توسعه در حوزه آنتی بیوتیک ها به حوزه ی داروهای پرمصرف، با ریسک مقاومت پذیری کم و قیمتهای بالا روی آورند. داروهایی همچون داروهای موثر در حوزه ی سرطان.!بر همین اساس است که شرکت مهم و معروفی همچون Pfizer از سال ۲۰۱۱ تحقیق بر تولید آنتی بیوتیکهای تازه را به شکل کامل تعطیل کرده است. این درحالی است که این شرکت داروسازی قهرمان تولید آنتی بیوتیکها و تحقیق و توسعه بر آنها در طول جنگ جهانی دوم بوده است و تولید کننده ی ۴ آنتی بیوتیک پایه است که بر اساس پروتکل های سازمان بهداشت جهانی ، آنتی بیوتیکهای ضروری  در حوزه سلامت عمومی قرار دارد.( همان منبع )

تصویر ۲-تعداد آنتی بیوتیک های تازه تولید شده در بازه های زمانی مختلف   -  ( منبع )

  برای فردا چه باید کرد
آنچه مسلم است ، اینکه اکنون در دوره ی خاصی از زمان به سر می بریم. حیات بشر (و شاید زیستکره حتی) به مویی بند است. تغییرات اقلیمی ، بحرانهای آب و خاک و ...و در نهایت بحران آنتی بیوتیکی ما را تهدید میکند و چه طنزی دارد این تهدید...دلیل تهدید کننده و موضوع تهدید شونده هر دو یکی است: انسان. به تمام معنا شرایط کنونی ما تعبیر این جمله ی ساده است: از ماست که برماست….
حالا با این بحران تازه(که خیلی هم تازه نیست ، تازه متوجه اهمیتش شده ایم) چه باید کرد.
نخست اینکه بهتر است تهدید را جدی بگیریم.
در گام بعدی باعث مقاومتهای آنتی بیوتیکی بیدلیل نشویم. برای این کار مصرف بی رویه ، بی قاعده و سرخود از آنتی بیوتیک ها را به شدت محدود و ممنوع کنیم. یک کار در محدوده ی شخصی که لازم است با وسواس انجامش دهیم.
در حوزه های شخصی و اجتماعی از هر فعالیتی که ریسک شیوع بیماری ها و عفونتهای باکتریال را بالا ببرد خودداری کنیم.
و در نهایت، اگر تصمیم ساز کلان هستیم یا توان تاثیرگذاری اجتماعی بالایی داریم، سیاستمردان و تصمیم سازان کلان اقتصادی -سیاسی را به سرمایه گذاری در حوزه ی تحقیق و توسعه ی  آنتی بیوتیک ها تشویق و ترغیب کنیم.(مثل نقشی که کنگره ی آمریکا گرفت و با حمایت ریاست جمهوری ایالات متحده برای پیشبرد طرح GAIN بر عهده گرفت. طرحGAIN برنامه تشویق تولید آنتی بیوتیکهای تازه است . این  و این منبع )